webmaster: nlianos@arch.duth.gr Laboratory of Architectural Forms  and Preservation Studies
ENGLISH
ΕΛΛΗΝΙΚΑ
Εργαστήριο  Μορφολογίας - Ρυθμολογίας
Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο  Θράκης  -  Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών
Home Projects Virtual Tours Workshops KnowledgeBase Case Studies About us
ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΘΑΣΟΥ Σε μια πανέμορφη δασική παραθαλάσσια έκταση της νότιας Θάσου διασώζεται ένα από τα ελάχιστα εναπομείναντα μνημεία επεξεργασίας μετάλλων στην Ανατολική Μεσόγειο. Πρόκειται για το ιδιαίτερα αξιόλογο ιστορικό μεταλλευτικό συγκρότημα των Λιμεναρίων, το οποίο δημιουργήθηκε το 1903 και περιλαμβάνει κτήρια διοίκησης, ορυχείο, εργοστάσιο επεξεργασίας, αποθήκες, λιμανάκι και σκάλα φόρτωσης. Σύμφωνα με τους μελετητές είναι αντίστοιχο του Λαυρίου, της Σαρδηνίας (Ιταλία), της Μάντσα (Ισπανία), της Ίντρια (Σλοβενία), της Ρουρ (Γερμανία), του Λε Κρεσώ (Γαλλία) και του Αίρον Μπριτζ (Μεγάλη Βρεττανία). Το κεντρικό κτήριο διοίκησης, το Παλατάκι, αποτελεί εμβληματικό δείγμα της αρχιτεκτονικής των κτηρίων διοίκησης και των διευθυντικών επαύλεων στις μεταλλευτικές αποικίες των νησιών του Αιγαίου και είναι το ένα από τα τρία που σώζονται αυτή τη στιγμή στην Ελλάδα. Το Συγκρότημα παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον και αποτελεί σημαντική μαρτυρία τόσο για την περιοχή, όσο και για την ιστορία της μεταλλευτικής και μεταλλουργίας στον Ελλαδικό χώρο. Α. ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΣ ΣΤΟΝ ΧΑΡΤΗ Β. ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΟΝ ΟΙΚΙΣΜΟ Γ. ΣΥΝΤΟΜΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ Η Θάσος χαρακτηρίζεται από έντονη μεταλλευτική δραστηριότητα και μεταλλευτική ιστορία που βρίσκει τις απαρχές της στην προϊστορία. Πρόκειται για ορυχεία ώχρας, στη θέση Τζίνες, που χρονολογούνται στο 10.000 π.Χ., αποτελώντας μία από τις πρωιμότερες δραστηριότητες εξόρυξης στην Ανώτερη Παλαιολιθική περίοδο καθώς και ένα από τα πρωιμότερα ορυχεία της Ευρώπης. Στη συνέχεια, κατά την αρχαιότητα, υπήρχάν σημαντικά ορυχεία Χρυσού, τα οποία εκμεταλλεύονταν Φοίνικες και τα οποία αναφέρονται από τον ίδιο τον Ηρόδοτο. Επιπλέον, η μεταλλευτική δραστηριότητα στην αρχαία εποχή δεν περιορίστηκε στον χρυσό, αλλά επεκτάθηκε και στoν άργυρο, μόλυβδο και την καλαμίνα (τσίγκο). Κατά το διάστημα από τον 5ο μέχρι και τον 19ο αιώνα, αναφέρεται μόνο περιστασιακή και περιορισμένη εκμετάλλευση των μεταλλοφόρων κοιτασμάτων της Θάσου. Ωστόσο, τον 19ο-20ο αιώνα, στα πλαίσια της βιομηχανικής επανάστασης και του «μεταλλευτικού πυρετού», η Θάσος κεντρίζει το ενδιαφέρον πολλών επενδυτών. Τελικώς, το 1902 ο γερμανός επιχειρηματίας Fr. Speidel, πραγματοποιεί έρευνες στο νησί και στη συνέχεια προβαίνει στην εκκίνηση λειτουργίας μεταλλείων καλαμίνας και σιδηρομεταλλευμάτων. Η εταιρεία Fr. Speidel, μέσα σε λίγο χρονικό διάστημα, παρουσιάζει μεγάλη ανάπτυξη. Γεγονός πρωτοφανές και πολύ προσοδοφόρο για την εταιρεία υπήρξε το ότι  υπήρχαν επιφανειακά μεγάλες ποσότητες μετάλλου, κατάλοιπο αρχαίων μεταλλευτικών εργασιών, με πολύ ψηλή περιεκτικότητα. Πάνω από 2.000 ξένοι εργάζονταν στα μεταλλεία και μαζί με τους ντόπιους, οι εργάτες και οι υπάλληλοι συνολικά ξεπερνούσαν τους 2.500. Η μεγάλη αυτή προσέλευση ξένων και Θασίων συνέβαλε στην αλματώδη ανάπτυξη των Λιμεναρίων. Η μέχρι τότε άσημη Σκάλα ονόματι Χαμιδιέ μετατράπηκε σε μια πασίγνωστη κωμόπολη. Οι μηχανικοί του Speidel σχεδιάζουν ρυμοτομικό σχέδιο για τον νέο οικισμό ο οποίος εμπεριείχε εργατικές κατοικίες, αλλά και εργαστήρια και μαγαζιά. Επιπλέον δαπανώνται κολοσσιαία ποσά για την κατασκευή εγκαταστάσεων, που θα καθιστούσαν την εκμετάλλευση πλήρη. Κατασκευάζεται μεγάλη βιομηχανική μονάδα, πρώτης επεξεργασίας καλαμίνας, για τον εμπλουτισμό των φτωχών σε περιεκτικότητα καλαμίνων, έργα υποδομής, κτίρια για υποστηρικτικές λειτουργίες, όπως υδραγωγείο, σταθμός ελέγχου υλικού, αποθήκες, μεταλλική γέφυρα και μεγαλοπρεπή κτίρια διοίκησης. Ωστόσο, το 1908 κατά τη διάνοιξη νέων, βαθύτερων στοών ο ψευδάργυρος δεν ήταν πλέον καθαρός, γεγονός που οδήγησε την εταιρεία σε ραγδαία οικονομική κάμψη και μια ευρύτερη περίοδο ύφεσης. Ακολουθούν οι Βαλκανικοί Πόλεμοι και ο Α΄Παγκόσμιος Πόλεμος, όπου το 1916 οι εγκαταστάσεις καταλαμβάνονται από Γαλλικά στρατεύματα ως εχθρική περιουσία και  υφίστανται πολύ μεγάλες φθορές. Με το τέλος του πολέμου τα μεταλλεία περιέρχονται στο Ελληνικό δημόσιο, ως πολεμική αποζημίωση, σύμφωνα με τις διατάξεις της συνθήκης των Βερσαλλιών. Το 1925, μέσω πλειστηριασμού τα διακαιώματα εκμετάλλευσης των μεταλλείων παραχωρούνται στην «Ανώνυμη Ελληνική Μεταλλουργική και Μεταλλευτική εταιρεία» θυγατρική μιας από τις μεγαλύτερες ευρωπαϊκές βιομηχανίες μεταλλουργίας ψευδαργύρου. Πραγματοποιούνται έργα για την αποκατάσταση αλλά και την επέκταση των εγκαταστάσεων. Δημιουργείται νέα μεταλλουργική μονάδα, η οποία αποτελούσε την τελευταία λέξη της μεταλλουργικής τεχνικής. Παρά την κολοσσιαία αυτή επένδυση, έναν μόλις χρόνο μετά την λειτουργία της εταιρείας, ξεσπά η παγκόσμια οικονομική κρίση του 1930, που την οδηγεί σε κλείσιμο.  Στη συνέχεια ακολουθεί ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, με τη λήξη του οποίου τα μεταλλεία παραχωρούνται στο ελληνικό κράτος. Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 τα δημόσια μεταλλεία Θάσου παραχωρούνται στην «Ανώνυμη Ελληνική Μεταλλουργική και Μεταλλευτική Εταιρεία» θυγατρική της Krupp, η οποία εκμεταλλεύεται τα σιδηρομεταλλεύματα του νησιού μέχρι και το 1962. Το διάστημα αυτό, οι εγκαταστάσεις εμπλουτισμού στα Λιμενάρια ουσιαστικά μένουν ανενεργές. Στα τέλη της δεκαετίας του 60, πραγματοποιείται πλειστηριασμός με τον οποίο πουλιούνται μεγάλα τμήματα του υπάρχοντος εξοπλισμού του ως παλιοσίδερα. Από τότε οι εγκαταστάσεις μένουν ανενεργές μέχρι σήμερα. Κατά την περίοδο 1976 -1983 το Ι.Γ.Μ.Ε. πραγματοποίησε ερευνητικές εργασίες. Από τις εργασίες αυτές προκύπτει ότι έχουν εξορυχθεί περί τους 800.000 tn καλαμίνας περιεκτικότητες άνω του 12% Pb+Zn ενώ τα υπάρχοντα αποθέματα δεν υπερβαίνουν τις 150.000 tn. Σύμφωνα με τα δεδομένα της αγοράς, το αποθεματικό του μεταλλείου και τον όγκο των απορριμμάτων δεν διαφαίνονται προοπτικές επανεργοποίησης της εκμετάλλευσης του, και γενικότερα των καλαμινούχων της Θάσου. Η ιστορική και επιστημονική του αξία έχει επανειλημμένα επιβεβαιωθεί με πολλές εξειδικευμένες μελέτες, καθώς επίσης και τις θεσμικές κηρύξεις του ΥΠ.ΠΟ.Τ. Συγκεκριμένα: Το Παλατάκι και το Μικρό Παλατάκι(συμπληρωματικό κτίριο διοίκησης)  έχουν χαρακτηριστεί διατηρητέα ιστορικά μνημεία  Το Παλατάκι μαζί με τον περιβάλλοντά του χώρο, ο οποίος περιλαμβάνει και το κτίριο των Αποθηκών-Σταύλων-Εργαστηρίων, έχει χαρακτηρισθεί έργο τέχνης που χρειάζεται ειδική κρατική προστασία Το σύνολο του χώρου ανατολικά του οικισμού Λιμενάρια που καταλαμβάνουν τα μεταλλεία στη θέση Βούβες έχει χαρακτηριστεί ως "ιστορικός τόπος" Παρόλα αυτά σήμερα χαρακτηρίζεται από πλήρη εγκατάλειψη, ερχόμενο αντιμέτωπο τόσο με τη φύση όσο και με τον άνθρωπο. Σε πολλά σημεία η φύση καλύπτει τις εγκαταστάσεις, δέντρα φυτρώνουν πάνω και μέσα στα κτίρια. Επίπλέον τα κτίρια υφίσταντο φθορές από τους ανθρώπους που είτε αποσπούν δομικά στοιχεία είτε προκαλούν φθορές. Εκτός αυτού, πρόσφατα υπήρξε η πρόθεση από ιδιώτες απόσπασης του κτιρίου διοίκησης από το σύνολο των υπόλοιπων εγκαταστάσεωνκαι μεατατροπή του σε πολυτελές ξενοδοχείο με σκοπό την εκμετάλλευση με βάση αποκλειστικά εμπορικές αρχές και χωρίς καμία πρόνοια για ενιαία ανάδειξη και αξιοποίηση του ιστορικού συνόλου. Δ. ΠΡΟΣΦΑΤΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΣ  Ελπιδοφόρο είναι το γεγονός ότι το τελευταίο διάστημα έχουν πραγματοποιηθεί ενέργειες για την προστασία και ανάδειξη του Συγκροτήματος. Οι κυριότερες από αυτές είναι: ΜΕΛΕΤΗ ΚΑΙ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΥΦΙΣΤΑΜΕΝΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΟΥ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑΤΟΣ από την Αρχιτεκτονική του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης μέσω ερευνητικών φοιτητικών εργασιών. ΨΗΦΙΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΥΣ ΦΟΡΕΙΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΜΝΗΜΕΙΩΝ (ΕΛΛΗΝΙΚΟ ICOMOS, ΤΙCCIH, ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΜΠ) στα οποία καταγράφεται - αφενός η σημασία του συγκροτήματος  - η ανάγκη λήψης άμεσων μέτρων για τη διάσωση και προστασία του - η προτροπή για αντιμετώπιση του ως εννιαίο σύνολο. ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΗΣΗ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΗΜΕΡΙΔΑΣ με στόχο την Προστασία και Ανάδειξη του Συγκροτήματος Συγκεκριμένα η διεθνής ημερίδα πραγματοποιήθηκε  στις 25 Μαϊου του 2013 μέσα στοπεριβάλλον- χώρο του συγκροτήματος και είχε ως  θέμα τη διερεύνηση των δυνατοτήτων προστασίας ανάδειξης και επανάχρησης του Μεταλλευτικού Συγκροτήματος.  Στην ημερίδα, μίλησαν εκπρόσωποι 4 ελληνικών πανεπιστημίων και 3 ξένων επιστημονικών ιδρυμάτων, εκπρόσωποι του Υπουργείου Πολιτισμού καθώς και οι πρόεδροι των ελληνικών τμημάτων των διεθνών οργανισμών ICOMOS και TICCIH .  Επισημάνθηκε η αξία του μνημείου και αναδείχθηκε περαιτέρω η μοναδικότητά του. Ταυτόχρονα έγινε αξιολόγηση της υπάρχουσας κατάστασης (πρόσθετες φθορές, χλωρίδα) σε σχέση με τις ελλιπείς προσπάθειες συντήρησης του κατά το παρελθόν ενώ , παρουσιάστηκαν συγκριτικά παραδείγματα ανάδειξης συγγενών μνημείων από την Ελλάδα και τον διεθνή χώρο και διερευνήθηκαν οι προοπτικές διάσωσης και ανάδειξής του.
1.Το μεταλλευτικό συγκρότημα τοποθετείται Ανατολικά του Οικισμού Λιμεναρίων
2. Αεροφωτογραφία του μεταλλευτικού Συγκροτήματος, στα αριστερα βλέπουμε το κτίριο Διοίκησης-γνωστό με το προσωνύμιο Παλατάκι, ενώ πιο ανατολικά τοποθετούνται οι εγκαταστάσεις εμπλουτισμού, το εργοστάσιο επεξεργασίας του μεταλλευματος
3. Το συγκρότημα σε σχέση με τον οικισμό Λιμεναρίων
4.Το Παλατάκι σε σχέση με τον οικισμό Λιμεναρίων